Mến Thánh Giá thế kỷ 17
thành lập và tổ chức
- 1998 -
Ḍng Mến Thánh Giá, do đức cha Lambert de
Mục
đích và nội dung :
Một số tài liệu lịch sử của
ḍng Mến Thánh Giá đă được in ấn và xuất
bản đây đó, hay vẫn c̣n nằm trong bóng tối,
công việc của chúng tôi chủ yếu là sưu tập lại,
sau đó là dịch thuật. Chúng tôi tự giới hạn
công việc của ḿnh vào một khoảng thời gian rất
ngắn là thế kỷ thứ 17, tức từ những
năm 1664 đến 1700. Khoảng thời gian 36 năm này
là buổi ban đầu của ḍng Mến Thánh Giá. Buổi
ban đầu đó sẽ măi măi như cội rễ mà mọi
thành phần Mến Thánh Giá sẽ gắn bó lấy mà
đón nhận nhựa sống tu tŕ cho ḿnh.
Sau cùng là công việc chú giải các tài liệu
trên : mỗi thời đại có cái văn hoá, tập
quán, lề luật, cách viết... khác nhau. Và mỗi câu chuyện,
dù nhỏ dù lớn, đều liên quan, chịu ảnh
hưởng hay gây ảnh hưởng đến chuyện
khác. Tóm lại, không có chuyện lịch sử nào đứng
riêng rẽ một ḿnh. Việc chú giải một chữ, một
câu, một đoạn hay cả một câu chuyện là việc
giúp cho người đọc hiểu rơ hơn sự kiện
và ư tưởng của tác giả các tài liệu.
Cách thức
soạn thảo :
Khi soạn thảo tập sách này, chúng tôi cố
gắng giữ ba lời người xưa dạy :
- Lời thứ nhất là «nói có sách mách có
chứng». Do đó, mọi trích dẫn đều được
ghi chú xuất xứ chính xác nhất. Hy vọng điều
ấy cũng sẽ giúp ích đôi chút cho ai muốn t́m hiểu
về ḍng nữ Việt Nam đầu tiên : ḍng Mến
Thánh Giá.
- Lời thứ hai là «biết th́ thưa thốt,
chẳng biết th́ dựa cột mà nghe» : thực sự,
dù đă cố gắng t́m hiểu nhiều, song vẫn c̣n
muôn vàn điều mà chúng tôi không được thấu
đáo. Bởi thế, chúng tôi chỉ dám phê b́nh những
điều mà chúng tôi được biết rơ. Những
điều khác, hoặc là chúng tôi không dám nói, hoặc là
chúng tôi hướng dẫn bạn đọc đến
các tác giả khác khi có thể được.
- Lời thứ ba là «tam sao, thất bản» :
nghĩa là lập lại (hay ăn trộm) điều kẻ
khác đă nói một cách sai lạc. Nơi đây, chúng tôi xử
dụng thường xuyên «tài liệu đầu tay» để
giữ cho ḿnh được sự «lương thiện
trí thức» (honnêteté intellectuelle).
Chúng tôi nghĩ là ba quy luật trên rất cần
thiết khi thựcc hiện tập tài liệu lịch sử
này.
Vấn
đề tài liệu :
Chúng tôi phân chia những tài liệu mà chúng
tôi sử dụng ra ba loại như sau :
Loại
1 : tài liệu đầu tay.
Đây là tài liệu có giá trị bậc nhất
khi bàn về lịch sử. Trong khuôn khổ đề tài ấn
định, chúng tôi đă t́m ṭi trong Kho Thư Văn của
Hội Thừa Sai Paris, (v́ chưa có điều kiện làm
việc tại Roma hoặc nơi khác). Những tài liệu
này là các bản viết tay của các thừa sai, các linh mục
bản xứ… tại Việt Nam hồi đó, thuộc nhiều
thể loại khác nhau : thư từ, tường thuật,
báo cáo, luận án, hồi kư…
Vào thế kỷ 17 này, những thư từ
được trao đổi giữa người ở Việt
Nam và người ở Âu Châu đ̣i hỏi một thời
gian rất dài, hai hoặc ba năm là chuyện thường
gặp ; và chuyện thất lạc thư từ, tài liệu
gửi đi, là chuyện thường t́nh : đắm
tàu, băo tố, thiên tai, cướp bóc… Từ chỗ đó,
phần lớn những bản viết gửi đi đều
đă được sao chép tại chỗ làm hai hoặc ba
bản, và được gửi đi qua nhiều chuyến
tàu hay qua nhiều ngả khác nhau. Phần lớn những
công việc sao chép này là do các thày giảng hay các chủng
sinh người Việt Nam thực hiện, ngay cả khi họ
chẳng hề biết tiếng la tinh hay tiếng Pháp là ǵ.
Tất cả nhựng tài liệu «loại
1» này đều là những tài liệu viết tay.
Loại
2 : tài liệu in đương thời.
Vào thế kỷ 17, tại Âu Châu nghề in
đă thịnh hành. Nhiều tài liệu về Việt Nam
đă được in và xuất bản cho đại
chúng tại Âu Châu được rơ. Mục đích thường
là để cổ vơ tín hữu dấn thân vào công cuộc
rao giảng Tin Mừng : làm linh mục thừa sai,
đóng góp tiền của vào việc rao giảng…
Hội Thừa Sai
Paris đă xuất bản một số tài liệu kiểu
này mà chúng tôi sử dụng nơi đây. Ví dụ cuốn «Relation
des missions… des années 1672, 1673, 1674 et 1675», (Angot -
Paris 1680), cho độc giả được đọc một
số những thư từ và phúc tŕnh gửi từ Việt Nam về Paris. Cũng
trong loại tài liệu này là một số tác phẩm do
chính các thừa sai đương thời viết ra như
cha De Rhodes, cha De Marini, cha Tissanier, cả ba đều thuộc
ḍng Tên.
Sau tài liệu viết tay, những bản
in này là những tài liệu mang giá trị đặc biệt
v́ là chứng tá đương thời. Tuy nhiên, v́ phổ
biến ra với một mục đích đă nhắm tới,
một số chi tiết có tính «quảng cáo» hơn là «báo
cáo», nhấn mạnh về thành tựu hơn là thú nhận
những thất bại, đề cao ḍng ḿnh hay tổ chức
ḿnh hơn là dám «vạch áo cho người xem lưng».
Loại
3 : Những sách vở xuất bản sau này.
Những sách vở xuất bản sau này về
vấn đề bàn tới không phải là không có giá trị.
Song đứng trên phương diện sử liệu, giá
trị của chúng không thể vược qua được
hai loại tài liệu nêu trên. Trong công việc của chúng
tôi, chúng tôi đă t́m hết sức có thể để xét lại,
để chứng thực lại những tài liệu hay
những lời các tác giả đă trích dẫn hay đă bàn
thảo, bằng cách t́m lại những tài liệu gốc
đă được trích dẫn. (Tác giả giỏi là tác
giả đă trích dẫn đúng và suy diễn có cơ sở).
Phải kể vào hàng đầu tiên trong những
sách vở xuất bản sau này liên quan tới ḍng Mến
Thánh Giá thế kỷ 17, là những sách đă xuất bản
của Adrien Launay (1853-1927), như cuốn «Histoire de
Ngoài ra, về những lời bàn và những
suy diễn của các tác giả này, chúng ta không bắt buộc
phải tin theo hay nh́n nhận là đúng.
Công việc
dịch thuật :
Công việc dịch thuật là công việc
đôi khi thật đáng sợ, v́ dịch là phản bội
(traduire, c’est trahir). Chúng tôi rất kính trọng những kẻ
đă xây dựng nên và bảo tồn ḍng Mến Thánh Giá Việt
Nam, chẳng hề muốn «phản bội» các ngài. Bởi
thế, chúng tôi tận t́nh dịch thuật các tài liệu lịch
sử của ḍng một cách trung thực nhất trong khả
năng của ḿnh. Gặp chữ nào hay đoạn nào c̣n
nghi ngờ, chúng tôi sẽ nói rơ và trích dẫn nguyên văn
cho các độc giả được am hiểu.
Ngôn ngữ thế kỷ 17 không như ngôn
ngữ hôm nay, và tiếng Việt sống động tại
quê nhà không như tiếng Việt «cổ ngữ» của giới
tha hương như chúng tôi. Đó là một trong nhiều
khó khăn mà chúng tôi gặp phải khi làm công việc này.
Một số tài liệu đă được
dịch ra tiếng Việt và rất có giá trị. Nhưng
chúng tôi vẫn bỏ công ra dịch riêng cho ḿnh, với lư do
để hiểu thấu đáo hơn bản văn gốc
và cũng để đơn giản hoá mọi nghi thức
xă giao và phép tắc luật pháp.
Vài nhận
xét cá nhân :
Mục đích tập tài liệu này chỉ
là «sưu tập, dịch thuật và chú giải». Những
nhận xét cá nhân của chúng tôi là hoàn toàn thứ yếu.
Chúng tôi đưa ra một vài nhận xét hoặc phê b́nh
riêng, đặc biệt nơi «Chương tổng kết»
là tự cho phép ḿnh và tạo cho ḿnh một cái nh́n tổng
quát về ḍng Mến Thánh Giá trong bối cảnh xă hội
thế kỷ 17 của Việt Nam theo những hiểu biết
riêng. Ngoài ra, cũng là một ít tâm tư muốn chia xẻ
đến những độc giả có ḷng tốt bỏ
giờ ra đọc công việc mà chúng tôi thực hiện
nơi đây.
Và điều ước mong chân thành nhất
của chúng tôi là chính các nữ tu Mến Thánh Giá, ngoài khả
năng am hiểu tiếng Pháp và tiếng la tinh, có
được cơ may và các điều kiện cần
thiết mà thực hiện cho ḍng ḿnh các công tŕnh nghiên cứu
về đặc sủng và lịch sử của ḍng. V́
cho dù chúng tôi có làm ích được sự này sự nọ,
chúng tôi vẫn không phải là «Mến Thánh Giá». Phải có
tính «Mến Thánh Giá» trong linh hồn ḿnh th́ mới thực sự
hiểu «Mến Thánh Giá» là ǵ.
Với niềm ước mong trên và ḷng kính
mến, xin khiêm tốn kính trao đến bạn đọc
công việc nhỏ mọn này.
Xứ
Pháp, mùa hạ năm 1998
Đào
Quang-Toản
&
Đấng sáng lập ḍng Mến Thánh Giá có
tên họ (nom) là «Lambert de
- Trong bài tựa cho sách «Sấm Truyền Ca»
của Lữ Y Đoan (1670), tên «Lambert de
- Trong tài liệu viết tay do Carolus Cao kư,
tên «Lambert» được viết là «Lam-bê-ri» và tên hiệu
toà «Bérythe» được viết là «Bê-ri-ta».
- Mới đây (1995?), ḍng Mến Thánh Giá xuất
bản một quyển sách tựa đề «Linh Đạo
Phần chúng tôi, tên gọi «Lambert de
&
- AMEP. = Archives des Missions Étrangères de Paris (Kho
Thư Văn của Hội Thừa Sai Paris) (số đầu
là số «tập», số kế là số «trang»).
- Cochinchine. Doc.I = A.Launay, «Histoire de
- Đức cha = «Đức cha Phêrô Maria
Lambert de
- Histoire générale I = A.Launay, «Histoire générale de
- Tonkin, Doc.I = A.Launay, «Histoire de
./.